السلمي

72

مجموعة آثار السلمي

صوفيان تفسير منتظم ودستگاهى همهء آيات قرآني نيست . انتخاب ، بي آنكه به دلخواه باشد ، به آن « مناسبتى » وابسته است كه در بالا از آن سخن رفت . ابن عطا بر سر آياتي درنگ مىكند كه با أو « سخن مىگويند » ؛ وآن آياتي را با أو سخنى است كه با « دم » روحاني يعنى وقت أو مناسبت دارند . وانگهى ، اين يا آن مفسّر صوفي غالبا آيه‌هاى واحد را تفسير مىكند ، نه تنها از اين رو كه در سير روحاني تجانس وهمگرايى هست ، بلكه هم از اين رو كه آيات « سزاوار تفكر » در نظر صوفيان خود بخود از انبوه آياتي متمايز مىشوند كه همان به يارى سبك وسياق كلام مىتوان معناى آنها را دريافت . متن سلمى ونسخه‌هاى خطى پيش از توصيف نسخه‌هاى خطى مورد استفاده ، بيرسميهايى چند در متنى را كه خود سلمى به دست داده است گوشزد مىسازيم . چنين مىنمايد كه سلمى ( يا نخستين ويراستار تفسير ، يعنى انماطى ) گاهى دچار ضعف حافظه شده باشند ، از اين جهت كه اين يا آن آية را در سوره‌اى درج كرده‌اند كه بعضا يا كلا به آن تعلق ندارند . گاهى نيز ترتيب آيات در داخل خود سوره مشوّش است . مثلا در سورهء 4 ، آيهء 79 پس از آيهء 6 وآيهء 1 پس از آيهء 79 آمده است ؛ آيهء 143 از سورهء 2 پس از آيهء 40 از سورهء 4 وآيهء 6 از سورهء 4 پس از آيهء 125 از سورهء 4 آمده است ؛ آيهء 41 از سورهء 5 با آيهء 175 از سورهء 3 خلط شده ومانند اينها . تمام اين بيرسميها از مؤلف است ، چه در همهء نسخه‌ها ديده مىشود وآنها را بآسانى مىتوان از آشفتگيهايى كه محصول بيدقتى كاتبان است - مثل نسخهء فاتح 260 ، كه در آن آيات 38 و 44 وبعد در تفسير آيات 37 و 102 درج شده - باز شناخت . ما خطاهاى كاتبان را تصحيح كرده‌ايم ، ولى آشفتگيهاى مربوط به خود مؤلف را در فهرست نسخه بدلها با إرجاع به مقدمه خاطرنشان ساخته‌ايم . اكنون به توصيف نسخه‌هاى خطى حقائق التفسير كه در اين ويرايش از تفسير ابن عطا از آنها استفاده كرده‌ايم مىپردازيم . مىدانيم كه از حقائق التفسير نسخه‌هاى خطى فراوانى در دست است ( نگاه كنيد به : سزگين ، GAS ، ج 1 ، ص 671 ) . از ميان نسخه‌هايى كه توانستيم بدانها دست يابيم چند نسخهء زير را مورد استفاده قرار داده‌ايم : B - بايزيد 554 ، با عنوان كتاب الحقائق المنسوب إلى السّلمى في التّفسير كه در 691 ه / 1292 م به دست أحمد بن مالك بن عبد الله نسخه بردارى شده است . نسخه‌اى است بسيار خوش ، سالم ، به خط نسخ بسيار روشن وغالبا مشكول ؛ در 337 ورق بزرگ به قطع وزيري هر صفحه شامل 23 يا 24 سطر . در آغاز نسخه ، اسناد زير از راوي نسخه آمده است :